Stel, je koopt een nieuwe broek en de verkoopster vraagt bij de kassa: ‘Mag ik even uw telefoon om in uw contacten te kijken? En mag ik dan ook even in uw fotogalerij neuzen? Dan kan ik u namelijk deze broek beter verkopen.’

Ik kan me moeilijk voorstellen dat je dan zegt ja hoor, hier is mijn telefoon. Je zou je wenkbrauwen optrekken en je afvragen of de verkoopster gek geworden is. Maar dit gebeurt natuurlijk aan de lopende band als je online iets koopt en de cookies niet weigert. Dan geef je toegang tot de gegevens op je telefoon én tot de daaraan gekoppelde apparaten, zoals laptop en IPad. En het word je toch wel een beetje lastig gemaakt om te weigeren. Elke keer als je een website bezoekt moet je opnieuw cookies weigeren. En bij de ene site gaat dat sneller dan bij de andere. En als je snel even iets wilt op zoeken, of een kaartje voor de film wilt kopen, is het veel makkelijker om gewoon te accepteren. En dan geef je weer een museum of een bioscoopconcern toegang tot al je privédata. Waar is dat voor nodig, gewoon omdat je een boek wilt bestellen of een filmkaartje? Om onze service aan u te personaliseren, staat er dan bij. Zodat u geen reclames krijgt die niet bij u passen. Is dat mijn belang of dat van de verkoper? En waarom is er dan toegang nodig tot ál die gegevens?

Onlangs las ik Prophet song, van Paul Lynch. Een donker boek. Het gaat over de fictieve situatie dat er in Ierland een totalitaire, maar verder qua politieke kleur anonieme, regering aan de macht is. Met behulp van een noodwet trekt de regering de macht naar zich toe en begint de burgerrechten in te perken. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van een vrouw, moeder van vier kinderen, wetenschapper en getrouwd met een vakbondsleider. Aan het begin van het boek komen twee mannen langs die haar man waarschuwen de aangekondigde staking van onderwijspersoneel af te blazen. Hij weigert dat, demonstreren is immers bij wet toegestaan, is zijn weerwoord. Maar tijdens de demonstratie verdwijnt hij en blijft onvindbaar. De normale wegen van het recht blijken afgesloten, advocaten krijgen geen toegang tot inforatie e worden zelf bedreigd. Op het werk worden langzaamaan mensen op cruciale functies vervangen door regeringsgezinden En zo zet een totale instorting in van alles waar veiligheid op gebaseerd is en die vooral blijkt af te hangen van een onafhankelijke overheid, rechtspraak en pers. Het gaat allemaal eigenlijk heel makkelijk.

Ik moest het boek regelmatig wegleggen omdat ik het hele scenario angstaanjagend herkenbaar vond. Onze huidige regering probeerde nog geen half jaar geleden, als zo ongeveer de eerste regeringsdaad, een noodwet in te voeren. En de verhitte discussies na de rellen in Amsterdam onlangs, laten zien hoe makkelijk grondrechten onder druk komen te staan: voorstellen om demonstratierechten in te perken, om app-groepen af te luisteren en om de nationaliteit van mensen af te nemen volgden elkaar in snel tempo op. Alles in de hitte van hoog opgelopen emoties, die ikzelf trouwens net zo goed had. Zou je verwachten dat leidende politici de wijsheid en het gezond verstand hebben om in zulke situaties het hoofd koel te houden en het geheel te blijven overzien, nu zitten we met bewindslieden die liever de polarisatie en chaos opstoken in plaats van met oplossingen te komen. Wat een geluk dat er voldoende verstandige mensen zijn die dit gevaar onderkennen en er een stokje voor steken. Dat we een diversiteit aan informatiebronnen hebben en onafhankelijke rechters.

Maar hoe dichtbij is zo’n doemscenario inmiddels gekomen in de VS? Daar worden toch allang bij elke regeringswissel functionarissen vervangen door mensen van de eigen politieke kleur? Onlangs las ik in de New York Times dat het nu nog een stap verder gaat: de mails van zittende ambtenaren worden doorgenomen op Trump-vijandige uitlatingen. Wie kritiek had vliegt eruit. Steeds opnieuw worden kieswetten bedacht die het bepaalde groepen moeilijker wordt gemaakt om te stemmen. En nu staat Musk dankzij ruim 75 miljoen dollar aan donaties vlakbij de macht als belangrijk adviseur van Trump. Dat iemand op die manier in een democratie de macht koopt vervult me met afschuw. De bundeling van politieke macht en macht van de Tech gigant vindt openlijk voor onze neuzen plaats.

Floor Rusman schreef in het NRC van afgelopen zaterdag: De spelregels van de democratie en van de internationale rechtsorde worden officieel niet afgeschaft, maar in de praktijk steeds minder gehandhaafd. En even verderop: Het geeft me het gevoel in een schoolklas te zitten waar de leraar de ruimte heeft verlaten. Terwijl de sterkste kinderen de macht grijpen, wacht de rest op de terugkeer van de leraar. Ze snappen niet dat die niet meer komt.

Sommige mensen zullen mij een doemdenker vinden. Dat wil ik niet zijn. Maar ik ben niet de enige die zich ongerust maakt. Laten we proberen om in onze weelderige en comfortabele wereld ook nog een beetje waakzaam te zijn.